چرا باید جسد را دفن کرد؟

[IRaNi]

بسم الله الرحمن الرحیم




می دانیم که در دین اسلام به تدفین مرده سفارش شده،از نگاه علمی علت تغییرات بدن را پس از مرگ بررسی میکنیم تا علت دفن کردن جسد را در خاک بدانیم...



پس از مرگ بدن چه خواهد شد؟


در دقایق اولیه بعد از مرگ، ابتدا قلب و شش‌ها از کار می‌افتد. و این بدان معنا است که سلول‌های بدن قادر به دریافت خون و اکسیژن نیستند و چون خون داخل رگ‌ها پمپاژ نمی‌شود در قسمت‌های فوقانی بدن خون در رگ‌ها خشک شده و در نواحی تحتانی جمع می‌شود. به همین دلیل نواحی‌ای از بدن مانند صورت بی‌رنگ و نواحی تحتانی مانند پاها کبود و تیره می‌شوند. در این زمان، اکثر سلول‌های بدن هنوز زنده‌اند در حالی که سلول‌های مغزی در همان دقایق اولیه بعد از توقف قلب می‌میرند، سلول‌های ماهیچه‌ای قادرند چندین ساعت بعد از مرگ زنده بمانند و سلول‌های پوست و استخوان می‌توانند چندین روز بعد از مرگ زنده بمانند. اما این چطور امکان‌پذیر است؟ سلول‌ها در زمان حیات موجود زنده با اکسیژن تنفس می‌کنند ولی هنگام مرگ سلول‌ها حیات خود را بدون اکسیژن ادامه می‌دهند.


فرآیند تجزیه بعد از مرگ طی پنج مرحله صورت می‌گیرد:


1- از یک تا سه روز بعد از مرگ اگرچه ظاهر جسد سالم به نظر می‌رسد، اما فرآیند تجزیه و فساد از داخل جسد در حال انجام است.


باکتر‌هایی که به‌طور معمول در روده فرد زنده موجود هستند، شروع به تغذیه از ترکیبات درون روده کرده و سپس روده را تجزیه و متلاشی می‌کنند. سپس این باکتری‌ها به دیگر ارگان‌های بدن نفوذ کرده و شروع به هضم و از بین بردن آنها می‌کنند. با از بین رفتن نسوج روده، آنزیمی که جهت هضم غذا در روده و معده جاندار نگهداری می‌شود به کل بدن تراوش می‌کند و موجب تخریب اعضای دیگر می‌شود. همچنین آنزیم‌های درون هر سلول به خارج ترشح شده و موجب قطع‌کردن ارتباط سلول‌ها به دیگر سلول‌ها شده و موجب متلاشی‌شدن آنها می‌شود.
در همان لحظات ابتدایی مرگ بوی جسد در حال فساد، حشرات را جذب می‌کند. این حشرات قادرند روی زخم‌ها و شکاف‌‌های بدن جاندار (چشم، گوش، دهان و بینی) تخم‌گذاری کنند و طی 24 ساعت تخم‌ها به درون بدن رفته و نسوج را از ببرند.


2- بعد از 4 تا 10 روز بعد از مرگ جسد شروع به تولید گاز می‌کند. این گازها عبارتند از هیدروژن سولفید و متان که واقعا بدبو هستند ولی این بو حشرات را جذب می‌کند. این گازها موجب تورم و باد کردن بدن می‌شود که در نتیجه آن مایعات از سلول‌ها و رگ‌های خونی خارج می‌شود و این مایعات غذای حشرات و باکتری‌ها را فراهم می‌کند.


3- در این مرحله که 10 تا 20 روز بعد از مرگ اتفاق می‌افتد، گوشت بدن نرم و پنیری‌مانند می‌شود و به شدت بوی نامطلوبی می‌دهد و قسمت‌های بیرونی جسد به رنگ تیره درمی‌آیند و اکثر مایعات بدن به حالت جامد درمی‌آیند. حرارت جسد به دلیل فعالیت بیش از حد حشرات و سوسک‌ها افزایش می‌یابد.


4- 20 تا 50 روز بعد از مرگ باقیمانده گوشت جسد از بین می‌رود و جسد شروع به خشک‌شدن می‌کند. جسد در این مرحله بوی پنیرمانندی از خود متصاعد می‌کند که این بو دسته جدیدی از موجودات را به خود جذب می‌کند. قارچ‌ها در قسمتی که جسد با بدن تماس دارد شروع به رشد می‌کنند و به دلیل جامد و خشک‌شدن جسد کرم‌ها قادر به خوردن آن نیستند و در نتیجه سوسک‌ها وارد عمل می‌شوند.


5- بعد از 50 تا 365 روز جسد کاملا خشک و شکننده است.


سرعت تمامی این مراحل به عوامل مختلفی از جمله آب و هوا، رطوبت و درجه حرارت بستگی دارد مثلا در تابستان فساد و تجزیه جسد سریع‌تر از زمستان و همچنین سرعت متلاشی‌شدن جسد زیر خاک کمتر از جسدی است که مدفون نشده است.

---

مرده سوزی..



تاریخ مرده سوزی بین بشر به 20 هزار سال پیش و به جسد فردی موسوم به مونگو لیدی در دریاچه مونگو استرالیا بر می گردد. پیش از زرتشتیان نیز مرده سوزی در برخی اقوام داخل پارس ها نیز به قولی رایج بوده اما با ورود زرتشت این عمل کامات منسوخ می شود.(ثابت نشده است)

فرایند کاهش حجم بدن انسان مرده و تبدیل ان به ترکیبات شیمیایی به شکل قعات ریز و استخوانهای کوچک را مرده سوزی می گویند. این کار از طریق سوزاندن در کوره و یا در فضای باز با استفاده از درجه حرارات بسیار بالا صورت می پذیرد. این عمل ممکن است بعنوان مراسم تشییع جنازه در برخی فرهنگها و یا عملی بعد از مرگ و به جای تشییع جنازه صورت گیرد. این کار همچنین به جای دفن بدن کامل داخل تابوت و یا بدون تابوت انجام شود.

بقایای بدست آمده از مرده سوزی یا در معابد جای داده شده و یا به آب روان ریخته شده و یا جایی که بازماندگان تعیین می کنند، قرار داده شود. حتی ممکن است طبق مراسم خاص بقایای مرده سوزی شده در نقاط مختلف و زمانهای مختلف عمدا پراکنده گردد.

در اغلب کشورها مرده سوزی در قبرستانها انجام می شود اما در برخی کشورهای دیگر در کارخانه های مخصوص نزدیک معابد و یا گورستانها و یا نزدیک رودخانه و دریا در فضای باز (هند و نپال) انجام می شود. درجه حرارات لازم در کوره های مرده سوزی به 1150 درجه سانتی گراد می رسد که برای سوزاندن جسدکافی است. سوخت لازم از طریق سوخت دیزل، گاز طبیعی، یا گاز شهری (در هنگ کنگ) تامین می گردد. قبلا سوخخت عمده ذغال سنگ بوده است. کوره های جدید سیستم مانیتورینگ در خود داشته و مسوول این کار همه چیز را رایانه ای مدیریت می کند.برای هر 45 کیلو جسد یک ساعتی وقت لازم است تا جسد سوزانده شود. برای بدنهای بزرگ تا 2 ساعت وقت لازم است. در بسیاری کشورها سوزانده چند جسد همزمان (مانند امریکا) غیر قانونی است. البته دو قلوها و مادران همراه نوزاد مرده به صورت همزمان سوزانده می شوند.

اتاقکی که جسد در آن سوزانیده می شود از جنس آجر نسوز است که هر 5 سال یکبار عوض می شود. برخی مراسم مرده سوزی با حضوربستگان انجام می شود (مانند هند که بستگان باید حضور داشته باشند.) در برخی نقاط نیز کوره های مخصوص کودکان یا افراد بزرگسال که وزن 220 کیلو را می توانند تحمل کنند، وجود دارد.

در امریکا تابوتها اجاره داده شده و قبل از مراسم مرده سوزی از بدن جدا می شود. در انگلستان جسد همراه با کفن سوزانده می شود و جنس کفن باید از مواد قابل استفاده مجدد باشد. جواهر و قطعات متصل به مرده قبل از سوزاندن، جدا خواهد شد. جسد همچنین از اسکنر حساس به فلزات عبور داده می شود تا فلزات احتمالی از بدن جدا شود. بدلیل کاهش هزینه ها همچنین کفن های قابل استفاده مجدد طراحی شده است تا بازماندگان دچار دردسر مالی نشوند!




دلایل مرده سوزی



مذهب عمده ترین دلیل برای مرده سوزی اعلام شده است. برخی اقوام مانند اقوام هندی با مذهب بودا برای آمرزش مردگان، این کار را انجام می دهند دلیل عمده بعدی هزینه های گزاف است که باعث شده برخی بدلایل اقتصادی اجازه دهند تا مردگانشان را بسوزانند. عمده مذاهب دنیا معتقدند بعد از مرگ روح از بدن جدا می شود و به همین خاطر جسم را می توان پراکنده کرد و یا سوزاند. تدفین نقش غالبی را به جای مرده سوزی داشته اما با افزایش جمعیت این موضوع در جهان تحت الشعاع قرار گرفته است. در بلایای طبیعی رخ داده در جنوب هند در سال 2004 بیش از 300 هزار نفر به یکباره کشته شدند و به همین خاطر ترجیح داده شد تا اجساد سوزانده شود. در برخی از مذاهب نیز مردم معتقدند بعد از مرگ جسد به طبیعت بر می گردد و سوزاندن راهی آسان برای برگرداندن آسان و سریعتر جسم به طبیعت است.

از آنجایی که کاتولیک مذهبها مراسم خاصی برای تدفین دارند، هزینه ها بشدت زیاد است و به همین خاطر اغلب از روحانیون خود پرسیده اند که ایا می شود چنین کاری کرد که در پاسخ جواب منفی شنیده اند. بنا براین کاتولیکها رسما حق مرده سوزی ندارند.

درآوردن برخی ابزار مانند قلب و دندان مصنوعی و پلاتین و ... قبل از مرده سوزی واجب است و ابزار مذکور به فرد متعهد و همراه مرده داده خواهد شد.

برخی نیز به دلایل شخصی و اینکه جسد کم کم زیر خاک تخریب می شود، ترجیح میدهند بدلیل وابستگی شدید به فرد از دست رفته ، به مرده سوزی و نگهداشتن خاکستر جسد دست بزنند.

خاکستر سازی از بقایای سوزانده شده

بعد از اینکه جسد سوزانده شد، با دستگاه کوبنده که مانند توپهای فلزی قوی هستند، جسد به خاکستر تبدیل می شود. در ژاپن و تایوان عملیات کوبش جسد بدون اجازه انجام نمی شود. در ژاپن اغلب خانواده ها بقایای سوزانده شده را با خود به خانه برده و سالیان سال در گوشه ای از خانه در ظرفی مخصوص همراه با نمک و سدیم و پتاسیم نگه داشته و با آن به عبادت می پردازند.

برخی مذاهب و اقوام خاکستر را دفن می کنند. برخی نیز در رودخانه یا دریا می ریزند. در برخی کشورها مانند هند (آیین جین، هندوئیسم، سیک و بودایی) و نپال مراسم مرده سوزی کنار آب انجام شده و همان وقت نیز خاکستر مرده را به آب می دهند.

مرده سوزی در عصر مدرن



در سال 1873 پروفسور برونتی فرهنگ مرده سوزی را در وین نمایش داد و بعد در انگلیس به سال 1874 جنبشی در این رابطه بوجود آمد و اولین عملیات مرده سوزی در اروپا به صورت رسمی در ووکینگ انگلیس در 1878 انجام شد. در سال 1876 در واشنگتن امریکا توسط کتر فرانسیس لموین انجام گردید. این اعمال بین پروتستانها و نه کاتولیکها که با این عمل مخالف سرسخت بودند، رخ داد. در سال 1963 پاپ ممنوعین مرده سوزی را رفع کرد و کلیسای کاتولیک در سال 1966 اجازه محدود این کار را داد که دوباره با مخالفت گسترده روبرو شد. در استرالیا در سال 1925 رسما کارخانه مرده سوزی افتتاح شد.

دکتر استیو لوکر صاحب کارخانه B&L Cremation Systems Inc سیستم مرده سوزی جدیدی بنام Hot Hearth را در دهه 1980 اختراع کرد و با استفاده از گاز و حرارت پایین کوره مرده زودتر به خاکستر تبدیل شود. در واقع حرارت بیشتری با گاز کمتر درست می شد و هزینه مرده سوزی را نیز کاهش می داد. برای هر مرده بر اساس وزن، زمان خاصی به رایانه مرکزی و کنترل کننده مرکزی داده می شود.

آمار مرده سوزی در کشورهای مختلف




ژاپن با 99 درصد (در سال 2008) بالاترین آمار مرده سوزی در جهان را دارد. بدین معنی که 99 درصد از ژاپنی ها وقتی می میرند، راهی مرده سوز خانه ها می شوند و اجساد سوزانده می شود.

این در حالی است که ایتالیا و لهستان با 10 درصد کمترین آمار مرده سوزی را در بین کشورهای کرده سوز به خود اختصاص داده اند. در آسیا و در کشور چین طبق آمار ارائه شده در سال 2008 کل مرگ و میرها 9348453 نفر بوده که از این تعداد بیش از 4534000 یعنی 48 درصد را سوزانده اند.

در اروپا ودر انگلیس آمار مرده سوزی در سال 2008 به 72 درصد رسیده است. در کانادا این رقم به 68 درصد در سال 2009 رسیده، در حالی که در دهه 1970 این رقم تنها 5 درصد بوده است. در امریکا 36 درصد از مردگان در سال 2009 سوزانده شده اند. طبق پیش بینی ها این رقم در سال 2015 به 46 درصد و در سال 2025 به 58 درصد خواهد رسید. در استرالیا نیز رقم 65 درصد و در نیوزیلند به 70 درصد رسیده است.

---

***


چرا مردگان خود را نمی سوزانیم؟



در قرآن مجید، فلسفه و حکمت وجوب دفن بدن انسان پس از مرگ مطلبی نیامده‌، امّا در روایات‌، بر این امر پرداخته شده است‌. امام هشتم‌می‌فرماید:

"همانا امر شده به دفن میّت‌، تا این که ظاهر نشود برای مردم‌، فساد جسد او، و زشتی قیافة وی‌، و اذّیت نشوند افراد جامعه از بوی بد او، و نیز متاذّی نگردند، از بیماری و آفت و فسادی که جنازة میّت چه بسا در پی داشته باشد]باعث مریضی دیگران شود[ و برای این که‌، بدن میّت‌، از دید دوستان و دشمنان وی مخفی باشد; تا دوستان محزون نشوند و دشمنان‌، شماتت و خوشحالی نکنند."



در این حدیث‌، حکمت‌های فراوانی برای دفن ذکر شده که به چند مورد آن اشاره می‌شود:



1. حفظ احترام مرده‌; چون اگر دفن نشود، بدن‌، به زودی متعفّن می‌گردد، قیافه تغییر می‌کند و حیوانات صحرا، آن را طعمة خود قرار می‌دهند، و این امور، بی‌احترامی بزرگی به متوفّا و بستگان وی می‌باشد و بدیهی است که هیچ کس راضی نیست که عزیز او به این سرنوشت گرفتار شود.


2. بدن مرده‌، به انواع‌، میکروب‌ها آلوده است و این سبب ابتلای افراد جامعه‌، به بیماری‌های خطرناک می‌گردد.

3. مردم از بوی بد او اذیت می‌شوند.

4. دفن نشدن مرده‌، سبب آزردگی دوستان و شادشدن دشمنا است‌.



از قرآن مجید استفاده می‌شود که نخستین بدنی که دفن شد، بدن هابیل فرزند آدم بود(وسائل‌الشیعه‌،شیخ‌حرعاملی‌، ج 2، ص 819، نشرمکتبه‌الاسلامیه‌. ) که به دست برادرش قابیل کشته شده‌، و او کیفیت دفن را از کلاغی آموخت‌:"فَبَعَث‌َ اللّه‌ُ غُرابـًا یَبحَث‌ُ فِی الاَرض‌ِ لِیُرِیَه‌ُ کَیف‌َ یُوَری سَوءَة‌َ اَخِیه‌ِ قال‌َ یـَوَیلَتی‌َ اَعَجَزت‌ُ اَن اَکون‌َ مِثل‌َ هـَذا الغُراب‌ِ فَاُوَرِی‌َ سَوءَة‌َ اَخی فَاَصبَح‌َ مِن‌َ النّـَدِمین‌;(مائده‌، 31) پس خداوند کلاغی را برانگیخت که زمین را به چنگال گود نماید تا به او بنماید که چگونه بدن مردة برادر را زیر خاک پنهان سازد; ]قابیل‌[ با خود گفت‌: ای وای بر من‌! آیا من از آن عاجزترم که مانند این کلاغ باشم تا جسد برادر را زیر خاک پنهان کنم ]پس برادر را به خاک سپرد[ و از این کار سخت پشیمان گردید."


در حدیثی امام‌صادق‌می‌فرماید:

"هنگامی که قابیل برادر خود را کشت‌، او را در بیابان افکنده بود. درندگان به سوی جسد هابیل روی آوردند. قابیل برادر خود را مدتی به دوش کشید، لکن باز پرندگان اطراف او را گرفته بودند و منتظر بودند که چه موقع جسد را به خاک می‌افکند تا او را بخورند; در این موقع بود، خداوند زاغی را فرستاد که خاک‌های زمین را کنار زد و جسد زاغ دیگر را در آن قرار داد و به روی آن خاک ریخت‌; قابیل که این منظره را تماشا می‌کرد، جسد برادر خویش را به خاک سپرد.
"( مجمع‌البیان‌، مرحوم‌طبرسی‌، ج 3، ص 185، ذیل آیه‌، نشر کتابفروشی‌اسلامیه‌; تفسیرنمونه‌، آیة‌...مکارم شیرازی‌ودیگران‌،ج‌،ص 352، انتشارات دارالکتب‌الاسلامیه‌. )





فلسفه دفن شدن ميت و به نوعي براي پاسخ اين بود كه چه نيازي است كه بدن ميت دفن شود؟ چرا به جاي دفن ، آتش نزنيم ؟


شايد به ظاهر با آتش زدن ميت مكان كم تري اشغال شود اما در دفن كردن ميت، آن هم با دستوراتي خاص ، حكمت هاي فراواني وجود دارد كه مهم ترين آن ها ، حفظ احترام ميت مي باشد. امام صادق (ع) فرمود: "حرمة المیت کحرمة الحی؛حرمت میت بسان حرمت شخص زنده است.(1)


اسلام به خاطر حفظ شان و احترام ميت دستور مي دهد بدن ميت با تشريفاتي خاص و بدون هيچ تصرفي در خاك دفن شود . اگر بنا بر از بين رفتن بدن ميت باشد، به واسطه انسان صورت نگيرد ،چنان كه مطابق مباني اسلامي و شواهد فراوان، بسياري از بدن ها در قبر سالم و از پوسيده شدن محفوظ مي ماند . حال آن كه در اين ميان بدن هايي كه به خاطر اعمال نيك ، حتي بدون روح شانيت سالم ماندن و نپوسيدن دارند، با آتش زدن از بين مي رود . اگر چه بشر با علوم جديد نتواند به تمامي حكمت هاي آن برسد اما در عين حال اذعان دارد كه دستور کفن کردن و دفن ميت، در دين اسلام چنان مطابق اصول بهداشتي است که جنبه اعجاز دارد . اگر اين دستورات به درستي عمل شود ،هيچ گونه آلودگي پيش نيامده و ميکروب اجساد مرده ها در محيط منتشر نمي شود كه به برخي اشاره مي شود:


1. بدن مرده را با مواد ضد عفوني کننده سدر و کافور مي شويند.

2. بدن مرده را بايد سه نوبت شست.

3. پس از آن که بدن ميت يک بار با سدر و يک بار با کافور ضدعفوني شد و يک بار هم با آب خالص شست و شو شد، بايد دوباره با کافور او را ضدعفوني کرد. اين بار کافور را در آب حل نمي کنند، بلکه خود کافور را به برخي از اعضاي ميت مي مالند . اين، يک نوع ديگري از ضد عفوني است. اين عمل را حنوط مي گويند.

4. کسي که مرده را غسل مي دهد و مي شويد، پس از هر غسل دست هاي خود را مي شويد تا بر آلودگي نيفزايد.

5.کسي که با بدن مرده تماس دارد ،بايد خودش هم غسل مس ميت بکند تا خطر آلودگي برطرف شود.



معلوم شد که فلسفه پاشيدن آب روي قبر مرده ،مسدود ساختن سوراخ ها و سفت کردن خاک است . فلسفه گذاشتن چوب تر اين است که ميکروب هاي بدن مرده توسط حشرات به جاهاي ديگر برده نشود ،چون حشرات از اسانس موجود در خرما مي گريزند . وقتي که ميکروب هاي مفيد بدن مرده بر ميکروب هاي مضر غلبه يافتند، از آن به بعد، خطر برطرف مي گردد.(2)


البته دلائل ديگري نيز در اين زمينه مطرح شده كه براي رعايت اختصار از بيان آن ها خود داري مي كنيم . اولاً: اگر هدف از سوزاندن ، از بين بردن ميکروب ها است، به اذعان دانشمندان این امر در دفن میت به مراتب بیش تر وجود دارد . با فرض نخست بايد حيوانات را هم بسوزانيم ،چون در بيش از چهارصد بيماري با انسان مشترک هستند . اگر چنين باشد، بايد حتي فضولات و اخلاط حيوانات هم بلافاصله سوزانده شود، چون آلوده به بسياري از ميکروب ها است .


حال آن كه چنين امري محال و غير قابل تحقق است. ثانياً: بر فرض امكان با توجه به محدوديت بشر در كشف حقائق علمي، از كجا معلوم آتش زدن بدن داراي چنين خواصي باشد ؟


حداقل آن است كه ما مسلمانان به وحي به عنوان يكي از منابع علوم بشري عمل مي كنيم. منطقي ترين دليل ما بر پذيرش حكم آن است كه اين دستور به عنوان تكليفي ديني از مجاري منطقي و قابل اعتماد شريعت به ما رسيده ، در نتيجه عمل به اين دستور همانند هر دستور ديگر تعبدي شرعي، لازم و منطقي و معقول است .


اگر معيار منطقي بودن يك حكم را يافتن علل طبيعي ، بهداشتي و دنيايي آن بدانيم، بايد گفت چه بسا نتوان براي بسياري از دستورات قطعي دين دليلي از اين دست يافته و يا احياناً برخي از دانشمندان دلائل مطرح شده را نپذيرند. از آن جا که معتقدیم احکام شرعی از طرف خداوند به وسیله پیامبر یا معصومان بیان شده است ، به آن ملتزم شده و عمل می کنیم ، چنان که در امور عادی این گونه عمل می نماییم. با اعتمادی که به پزشکان متخصص داریم ، به نسخه های آن ها عمل می کنیم، بدون این که از خواص داروهای نوشته شده مطلع باشیم .



پي نوشتها:



1- مرحوم کلینی ،الكافي،چ دار الكتب الإسلامية، تهران، 1365 ه ش ج 7 ص 228. 2-دکتر پاک نژاد،اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، بي تا ، بي چا، ج 11 ، ص 31 - 42.